Kısa Özet
Bu video, endokrin sisteminin temel kavramlarını, hormonların özelliklerini ve çeşitli endokrin bezlerinin işlevlerini özetlemektedir. Hipotalamus, hipofiz bezi, tiroid bezi, paratiroid bezi, böbrek üstü bezleri, pankreas, eşeysel bezler, timus bezi ve epifiz bezi gibi önemli endokrin organları ve bunların salgıladığı hormonlar ayrıntılı olarak açıklanmaktadır. Ayrıca, hormonların vücut üzerindeki etkileri, metabolik süreçlerdeki rolleri ve hormonal dengesizliklerin yol açabileceği hastalıklar ele alınmaktadır.
- Hormonların aminoasit, lipit, glikoprotein veya protein yapılı olabileceği ve etkilerinin uzun süreli fakat yavaş olduğu vurgulanır.
- Her organın bir uyarıcı salgılayabileceği, ancak bunun o organı endokrin sistemin bir parçası yapmadığı belirtilir.
- ÖSYM'nin endokrin sistemle ilgili sorularının genellikle temel bilgileri ölçtüğü ve öğrencilerin çıkmış sorulara mutlaka bakması gerektiği tavsiye edilir.
Giriş ve Checkpoint'in Önemi [0:00]
Checkpoint'ler, konuların özetlendiği ve tekrar edilmesi gereken önemli noktaların not alındığı yerlerdir. Öğrencilerin, anlatılan her şeyi değil, kendileri için önemli olan kısımları yazmaları önerilir. Kara tahta serisi için TYT ve AYT konularında öğrencilerden gelen sorular toplanmakta ve bu sorular üzerinden zorlanılan konuların tekrar anlatılması planlanmaktadır.
Endokrin Sistem ve Hormonların Genel Özellikleri [0:46]
Endokrin sistem, kana salgı yapan yapılardan oluşur. Bazı organlar karma bez özelliği göstererek hem kana hem de kanala salgı yapabilir, ancak kanala yapılan salgı hormon değildir. Bir organın hormon salgılaması, onu doğrudan endokrin sisteminin bir parçası yapmaz. Mide, ince bağırsaklar ve karaciğer de hormon salgılasa da, bunlar sindirim sisteminin başrol oyuncularıdır. Hormonlar aminoasit, lipit, glikoprotein veya protein yapılı olabilir ve etkilerini gösterebilmeleri için belli bir miktarda bulunmaları gerekir. Kana salgılandıklarında etkileri uzun süreli fakat yavaştır.
Hipotalamus ve Hipofiz Bezi [2:28]
Hipotalamus, su sıcaklığı ve sirkadiyen ritimle ilişkilidir. Oksitosin ve ADH (antidiüretik hormon) üretir ve hipofizin arka lobunda biriktirir. Oksitosin, rahim kaslarının kasılmasını ve sütün kanallara geçmesini sağlar. Annenin psikolojisi, oksitosin salınımını etkileyebilir. ADH, vazopressin olarak da bilinir ve kan basıncını artırıcı etkiye sahiptir. Aşırı terleme, susama ve sodyum tüketiminin artması durumlarında ADH salgısı artar. ADH eksikliğinde diyabetes insipidus (şekersiz şeker hastalığı) oluşur. Hipotalamus ayrıca TRH (tirotropin salgılatıcı hormon) üreterek hipofizi uyarır, hipofiz de TSH (tiroit uyarıcı hormon) üreterek tiroid bezini uyarır.
Hipofiz Ön Lobu Hormonları [4:06]
Hipofiz ön lobundan salgılanan hormonlar arasında STH (somatotropik hormon veya büyüme hormonu), MSH (melanosit stimüle edici hormon), ACTH (adrenokortikotropik hormon), prolaktin, TSH, FSH (folikül stimüle edici hormon) ve LH (lüteinleştirici hormon) bulunur. STH, protein sentezini ve yağ yıkımını artırır, kan şekerini yükseltir. Büyüme döneminde az salgılanırsa cücelik, fazla salgılanırsa devlik oluşur. Büyüme dönemi sonrası fazla salgılanması akromegaliye neden olur. ACTH, böbrek üstü bezinin kabuk bölgesini uyararak kortizol üretimini sağlar. Prolaktin, hamilelik sırasında süt bezlerinin gelişimini ve süt üretimini sağlar. FSH ve LH, gonadotropinlerdir ve gonatları uyarır.
Tiroid Bezi ve Hormonları [5:56]
Tiroid bezi, tiroksin ve kalsitonin üretir. Kalsitonin, kandaki kalsiyum oranı arttığında devreye girerek kalsiyumu kemiğe geçirir ve böbreklerden kalsiyum emilimini azaltır. Tiroksin, TSH uyarısıyla üretilir. İyot eksikliği durumunda tiroksin üretilemez ve bu durum basit guatr hastalığına yol açar. Graves ve Haşimato tiroiditi gibi otoimmün hastalıklar da tiroid bezini etkileyebilir. Hipertiroidi (tiroksin fazlalığı) ve hipotiroidi (tiroksin azlığı) durumları farklı metabolik belirtilere neden olur. Çocukluk çağında tiroksin eksikliği kretenizme yol açabilir.
Paratiroid Bezi ve Parat Hormon [7:20]
Paratiroid bezi, parat hormon salgılar ve bu hormon, kan kalsiyum oranıyla ilişkilidir. Parat hormon ve kalsitonin antagonist (zıt) çalışır ve hipofizden bir uyarıya ihtiyaç duymazlar. Kanda kalsiyum azalırsa parat hormon devreye girerek kemikten kana kalsiyum geçişini sağlar, böbreklerden kalsiyum emilimini artırır ve D vitamini aracılığıyla ince bağırsaktan kalsiyum emilimini artırır. Parat hormon fazlalığı böbrek taşına neden olabilir ve kemikleri zayıflatır.
Böbrek Üstü Bezleri [8:55]
Böbrek üstü bezleri, medula (öz bölgesi) ve korteks (kabuk bölgesi) olmak üzere iki kısımdan oluşur. Öz bölgesi sinirlerle uyarılır ve adrenalin salgılanır. Adrenalin, sempatik aktiviteleri (korku, panik, heyecan) tetikler. Kabuk bölgesinden eşeysel hormonlar (östrojen, progesteron, testosteron), kortizol (glukokortikoid) ve aldosteron (mineralokortikoid) salgılanır. Kortizol, karbonhidrat ve protein metabolizması üzerine etkilidir, kan şekerini yükseltir. Aldosteron, sodyum ve klor geri emilimini sağlar, potasyumun atılmasında görev alır ve kan basıncını etkiler.
Pankreas ve Hormonları [10:42]
Pankreas, karma bir bezdir ve hem egzokrin hem de endokrin özelliği vardır. Egzokrin özelliği sindirim sisteminde rol oynar. Endokrin kısmında ise Langerhans adacıkları bulunur ve bu adacıklarda alfa hücreleri glukagon, beta hücreleri ise insülin salgılar. Glukagon, düşmüş olan kan şekerini yükseltir, insülin ise yükselmiş olan kan şekerini düşürür. Tip 1 diyabetes mellitus, beta hücrelerinin otoimmün bir şekilde parçalanması sonucu insülin eksikliğiyle oluşur. Tip 2 diyabetes mellitus ise insülin direnci sonucu oluşur.
Eşeysel Bezler, Timus ve Epifiz Bezi [12:34]
Eşeysel bezler (testisler ve yumurtalıklar) karma bezlerdir, çünkü hem hormon üretirler hem de kanala birtakım maddeler verirler. Timus bezi, T lenfositlerin olgunlaşmasını sağlar ve timozin salgılar. Epifiz bezi, sirkadiyen ritimle ilişkilidir ve melatonin salgılar. Melatonin salgısı gece ve karanlıkta artar.
Çıkmış Sorular ve Öneriler [13:25]
Endokrin sistemle ilgili çıkmış soruların genellikle temel bilgileri ölçtüğü ve öğrencilerin bu sorulara mutlaka bakması gerektiği vurgulanır. Öğrencilere, ne sorulduğunu bilerek ders çalışmaları tavsiye edilir.
